مقايسه تطبيقی(۴)   

آه مادر ! مادر بیچاره !

یا

ریشخند مدوزا

اگر عقده ی ادیپ حاوی میل نهفته ی کودک / سوژه , به مرگ پدر و تصاحب مادر است , آیا مرگ یا غیاب پدر تصاحب مادر را برای کودک / سوژه ممکن می سازد ؟ سؤالی که جوابش یک " نه " ی بلافاصل و قاطع است اما مقدمه ی سؤال اساسی تری است . چرا که در این سؤال و جواب ساده , میل کودک / سوژه و پدر نهفته است . اما ميل مادر چیست ؟ چرا میل مادرهمچون سیاه چاله ای در میان نظم نمادین و نظام زبانی , هر سخنی را به درون خود کشیده و انکار می کند و آنچه باقی می گذارد چیزی جز سکوت نیست ؟ حتی خود سکوت هم نیست . هیچ . حتی هیچ هم نیست چرا که میل به هیچ در همین نظام نمادین استعاره ای حماسي, عرفانی است . نظام نمادین , حتی این هیچ را هم نمی پذیرد . خل‍‍‍اء‍ مطلق . اصلا " مادر چیست؟ "

لاکان به درستی معتقد بود که پرسش " پدر چیست ؟ شکل دهنده ی مضمون مرکزی سراسر آثارفرويد است (اونز, 1386 , 171 )

و خلاء پرسش " مادر چيست ؟ "در آثار او هميشه به عنوان يك تهديد كننده حضور دارد .

خلاء اي كه روانكاواني مانند ملاني كلاين پس از او تلاش كردند پاسخي براي آن بيابند . در آثار ملانی کلاین , تاکید از نقش پدر به رابطه ی پیشاتناسلی مادر کودک جابجا شده و این رابطه ی دوم به عنوان رابطه ای سادیستی توصیف می شود که در آن کودک ( در فانتزی (fantasy )) شرورانه به بدن مادر حمله ور شده و سپس از اقدام تلافی جویانه ی وی واهمه دارد " . (اونز , 1386 , 423 )

اما در همین تلاش کلاین نیز مادر همچنان منفعل و مفعول کنش کودک / سوژه تصویر می شود و نظریه ی او راه به بیان میل مادر نمی برد.

"لاکان در اشاره هایی که به آثار کلاین می کند " فانتزی آدم خوارانه ی خوردن و خورده شدن به وسیله مادر را شرح می دهد . او معتقد است اولین عقده ی خانوادگی , عقده ی از شیر گرفته شدن است . از این زمان به بعد نگرش مادر به عنوان نیروی بلعنده که کودک را تهدید به خورده شدن می کند , به مضمونی ثابت در آثار لاکان بدل شد . به رغم او کودک برای ورود به دنیای اجتماعی باید خود را رابطه ی تصویری با مادر جدا سازد ; شکست در این امر می تواند موجب بروز طیفی از حالات غریب و مختلف از فوبیا تا انحراف شود . این حالات غیر عادی را می توان ناشی از شکست عمل کرد مربوط به پدر تلقی کرد .

از این رو بیشتر آثر لاکان برگردان تاکید از رابطه ی مادر- کودک به نقش پدر * 11 است " (همان , 423)

در مورد میل مادر نیز فروید , تنها به میل مادر به داشتن فرزند اشاره می کند که آن را نیز ناشی ازحسادت زن به قضیب مرد می داند . اما همبن میل ارتجاعی در آثار لاکان , حاوی اختگی مادر در نظم نمادین است . اگر چه او در مراحل مختلف رشد روانی سوژه از این اختگی با مفاهیم محرومیت و فقدان یاد می کند اما در نهایت بازنمایی گونه ای سرکوب , انکار و عدم امکان بازنمایی میل مادر است.

" در سطحی بنیادی تر , اصطلاح اختگی نه صرفا به یک " عمل " (نتیجه مداخله ای پدر تصویری یا واقع ) بلکه به حالتی از یک فقدان اشاره دارد که پیشاپیش و قبل از تولد سوژه در مادر وجود داشته است . این فقدان در میل خود مادر مشهود است و سوژه آن را به صورت میل فالوس تصویری (imaginary phallus ) می فهمد . به عبارت دیگر , سوژه در همان مراحل اولیه در می‌یابد که مادر فی نفسه کامل و خود بسنده نیست و کاملا با بچه اش (خود سوژه) ارضا نمی شود . بلکه به چیزی دیگر میل دارد "(همان ,348 )

" فالوس تصویری , همان چیزی است که کودک می پندارد کسی باید داشته باشد تا ابژه ی میل

مادر گردد و چون میل او به طور معمول , مستقیما متوجه پدراست به نظر می رسد که پدر همان شخص صاحب فالوس است ."(homer,2005,55 )

پدر صاحب فالوس نه پدر واقعی بلکه دالی در نظام زبان یا نظم نمادین است که به عملکرد پدری اشاره دارد کارکردی که در تمام مراحل رابطه ی کودک مادر حضور دارد و در نهایت چیزی بیش از یک رقیب صرف در رقابت برای تصاحب مادر , نماینده ای برای نظم اجتماعی به معنای دقیق کلمه است .

یا به بیانی دیگر , بر نهاده ای است از نظم نمادین در مقابل نظم طبیعی تا این دو را از هم سوا سازد .هر چند امکان دارد این جایگاه یا این عملکرد پدری توسط پدر واقعی یا شخصی به مثابه پدر اشغال شده باشد اما حتی برای کودکانی که به محض تولد , بدون مصداق عینی پدر هستند نیز این جایگاه نمادین وجود دارد . چنانچه به میانجی کلام مادر یا حتی دیگران در رشد روانی کودک دخالت می کند . در واقع این پدر نمادین , پدری مرده است . (حتی اگر زنده باشد.)

(و باز به طریق اولی , زنده است اگر مرده باشد) . پدر قبیله ی بدوی که توسط پسرانش به قتل رسیده است . همان پدر توتم و تابوی فروید.

                    لیندا                                   وقتی تو بر می گردی خونه , حالش از همیشه                                                       

                                                              بدتر می شه .

                     بیف                                   وقتی من بر می گردم خونه !

                     لیندا                                   وقتی تو کاغذ می نویسی که می خوای

                                                              برگردی , همه اش می خنده و از آینده ی تو

                                                              حرف می زنه حالش هم خوبه , وقتي نزد-

                                                              یک اومدنت می شه , ناراحتی هاش شروع

                                                              می شه , وقتی هم می رسی اینجا , شروع به

                                                              جروبحث می کنه و از دست تو عصبانی

                                                              می شه . گمونم علتش این باشه که نمی تونه

                                                              حرفا شو رک و راست بگه .

                                                              چرا شما دو تا اینقدر از همدیگه بدتون

                                                              می آد ؟ آخه چرا؟

                             .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .

                    بیف                                     موهای تو ....(به موهای مادرش دست می

                                                              زند ) موهات خیلی سفید شده .

                    لیندا                                     از وقتی شما دبستان می رفتین موهام سفید

                                                              شده بود . اونوقتا رنگش می کردم . اما حالا

                                                              دیگه نمی کنم.

                    بیف                                     مامان دوباره رنگش می کنی ؟ من نمی خوا-

                                                              م مادرم پیر به نظر بیاد(تبسم می کند)

                    لیندا                                     عجب بچه ای هستی ! سال به سال اینجا                                   

                                                              پیدات نمی شه . یه روز می ای در خونه رو

                                                              می زنی می بینی عوض ما ها , توش یه

                                                              مشت آدم غریبه زندگی می کنند .

                    بیف                                     مامان چی داری می گی؟تو هنوز شصت               

                                                              سالت نشده .

                    لیندا                                     خوب , پدرت چی ؟

                                                                                     (میلر, 1383 , 74-77 )

این انفعال لیندا , علاوه بر انفعالی که ساخت بازنمایی زن به طور معمول در زبان مردانه است حاوی کهن الگوی " مادر شکست خورده "* 12 نیز هست , مادری که به زعم فروید میل را وانهاده است.

چرا که میل رابطه ای با یک ابژه نیست , بلکه رابطه با یک فقدان است . در واقع این فریبی بیش نیست که علت وانهادن میل از طرف لیندا را اختگی لومان بدانیم.دلیل وانهادن میل لیندا و  هر زنی فقدان آن است. همان جابجایی علت و معلول در افسردگی زنانه ژیژک . * 13

در واقع اگر به سؤال میل مادر برگردیم , جواب حاوی گونه ای فقدان است . فقدانی نه مربوط به جواب توانای پاسخ دادن بلکه فقدانی که پیشاپیش به خود سؤال بر می گردد.فقدان میل مادر. جایی که فقدان است , امکان باز نمایی ندارد .

و نظم نمادین و ساختار روایی درام با آگاهی از این فقدان , به مثابه هر تراژدی دیگری با خیال راحت و امنیت تن به مرگ قهرمان / مرد می دهد چرا که می داند ملکه / زن پیشاپیش اخته است و میلی ندارد . میل او میل قهرمان است . چه زنده چه مرده .

میل مادر در قضیه ی ادیپی میل پدر است و نا خودآگاه سوژه او را به این بازی ادیپی می‌کشاند. در واقع آنچه یک درام انجام می دهد که الگوی عینی و خویش ساخت آن در مرگ فروشنده وجود دارد . متعادل ساختن افزونه ی میل است . درام که با کشتن لومان / پدر  میل کودک / سوژه / خواننده را باز تولید می کند( میل هیچگاه ارضا نمی شود تنها می تواند باز تولید گردد .) با پیش اخته ساختن مادربازتولید مجدد آن را به تعویق انداخته تا افزونه ی میل که واجد نوعی اضطراب در خواننده است را متعادل سازد و خواننده راضی و خرسند , خواندن را به پایان برساند .

این همان الگوی روانی است که لورا مالوی در مورد سینمای روایی بسط داده است و شاید بتوان در مورد درام بورژوایی نيز صادق دانست.

این استراتژی نظام نمادین همچون سیاستی پراگماتیک بلافاصله در متن عملکرد خود را به کار می‌بندد . در مرگ فروشنده در توضیح صحنه ای که دقیقا آخرین بخش پرده ی دوم و پیش از سوگواری است , آمده :

 

".....لحظه ای بعد لیندا که لباس عزا به تن و دسته یی گل سرخ در دست دارد از اتاق نشیمن به آشپزخانه می آید , همه لحظه ای ساکت می مانند . لیندا به سوی چارلی می رود و دست او را می‌گیرد ...." (میلر, 1383 , 175 )

این قطعه را هم می توان یکی از نقاط دوخت * 14 متن , یکی از شکاف ها ی ناخودآگاه متن دانست . آیا لیندا و چارلی سروسری با هم داشتند ؟ جواب این سؤال مبتذل هر چه هست در اصل این قضیه که این قطعه واجد عملکرد پدری و خواست ناخودآگاه متن در استراتژی حفظ نظم نمادین و پایبندی به آن است تفاوتی ایجاد نمی کند . تنها کسی که می تواند جای یک پدر باشد , پدری دیگر است .

درلبخند با شکوه آقای گیل این مسئله به شکلی صلب تر و مرد سالانه تر اتفاق افتاده است.

گیلانتاج / مادر از همان ابتدای نمایشنامه مجنونی دست و پاگیر است که به اشکال مختلف تحقیر , خوار و زبون می شود و اتفاقا قرار است نقش فکاهی قضیه را هم به عهده داشته باشد (تا مایه ی خنده ی تماشاچی لم بده ی چیپس خورهم باشد)

 

                    گیلانتاج                               برگشتي داوود ؟

                    داوود                                  از دعای تو بود خانوم جان .

                    گیلانتاج                               من هیچ وقت تو رو دعا نمی کنم

                    داوود                                  ها..........ماهی شکلاتی !

                   داوود خطاب به گیلانتاج :

                                                            نه بابا , کی میگه تو عقلت پاره سنگ داره

                                                            می بره خانوم جان ؟

                                                            استغفرالله !

                                                                                    ( همان , 28 )

                    مهر انگیز                           (طرح دیگری را نشان می دهد)نگاه کن ,

                                                             همیشه همینطوره , از هر زاویه ای که شروع

                                                             می کنم باز می رسم به اینجا . همیشه مامان

                                                             درمی آد . این هیولا هیچ وقت منو رها نمی

                                                             کنه.

                                                                                    (همان , 33 )

و نمونه های دیگری که فراوانند .و این آخری یعنی اشاره به هیولا آشکارا یادآور فانتزی آدم خوارانه ی مادری است.

نمایشنامه ی " لبخند........" با مرگ علی قلی خان گیل و این توضیح صحنه به پایان می رسد:

شد خزان گلشن آشنایی..... و اینک نشانه ی حیات در تالار فقط گیلانتاج است که آب نبات چوبی خود را لیس می زند و با نگاه مسحور چرخان به ترانه ی باغ یاس گوش می دهد.

" مرگ فروشنده " یا" لبخند با شکوه آقای گیل " فرقی نمی کند کدام مردسالارانه ترند چرا که

هر دو با تن دادن به ساخت استراتژیک درام بورژوایی , اختگی پدر را همچون یک تراژدی و مادر را پیشاپیش اخته شده می نمایانند. و اگر نشانه ی حیاتی برای مادر قائلند در تالاری خالی و در والسی خنده دار است با یک آب نبات چوبی برای لیس زدن .

                                                                                      رفیق نصرتی

 

لینک
دوشنبه ۱٥ بهمن ،۱۳۸٦ - رفیق نصرتی